De kracht van beelden en metaforen in therapie
Soms kun je precies vertellen wat er in je leven gebeurt en toch niet begrijpen waarom iets je zo diep raakt.
Je hebt erover nagedacht. Je hebt geprobeerd het te verklaren. Misschien begrijp je rationeel zelfs heel goed waar bepaald gedrag, een gevoel of een terugkerend patroon vandaan zou kunnen komen.
En toch kom je niet werkelijk bij de kern.
In mijn werk als therapeut ervaar ik steeds opnieuw dat woorden niet altijd voldoende zijn. Juist beelden en metaforen kunnen helpen om gevoelens en onbewuste patronen zichtbaar te maken die moeilijk in gewone taal uit te drukken zijn.
Terwijl iemand vertelt, ontstaan er bij mij vaak beelden.
Soms heel eenvoudig. Soms onverwacht. Een beeld kan ineens iets raken wat onder de woorden aanwezig lijkt te zijn.
Niet als vaststaande waarheid.
Wel als uitnodiging om verder te onderzoeken.
Waarom worden beelden en metaforen gebruikt in therapie?
We zijn gewend om veel vanuit ons hoofd te benaderen. We benoemen, verklaren, analyseren en proberen te begrijpen wat er met ons gebeurt.
Dat is waardevol.
Maar onze beleving bestaat uit meer dan woorden alleen.
Een herinnering kan verbonden zijn met een geur. Een gevoel kan zich uiten als spanning in je buik. Een situatie kan in je hoofd verschijnen als een donkere kamer, een muur, een tuin of juist een open landschap.
Daarom kunnen metaforen binnen therapie zo krachtig zijn.
Een beeld maakt iets ingewikkelds soms ineens voelbaar.
Iemand kan bijvoorbeeld zeggen:
‘Het voelt alsof ik voortdurend een zware rugzak met me meedraag.’
We kunnen vervolgens niet alleen praten over waarom iemand zich belast voelt, maar ook onderzoeken:
Wat zit er in die rugzak?
Van wie is die eigenlijk?
Wat gebeurt er als je hem neerzet?
En wat maakt dat je hem steeds opnieuw oppakt?
Zo wordt een metafoor een ingang naar een diepere laag van je beleving.
Van cognitieve taal naar je innerlijke belevingswereld
Ik maak zelf graag onderscheid tussen onze cognitieve taal en wat ik onze binnentaal noem.
Onze cognitieve taal bestaat uit woorden die we hebben geleerd. Daarmee kunnen we ordenen, uitleggen, redeneren en betekenis geven.
Onze binnentaal is anders.
Daarin bevinden zich gevoelens, lichamelijke gewaarwordingen, herinneringen, associaties, beelden en ervaringen die niet altijd onmiddellijk in woorden te vatten zijn.
Juist wanneer je rationeel begrijpt wat er gebeurt, maar merkt dat een gevoel of patroon blijft terugkomen, kan het waardevol zijn om die andere taal te onderzoeken.
Wat probeert jouw binnenwereld zichtbaar te maken?
De portemonnee: een beeld uit mijn eigen leven
Ik heb zelf ervaren hoe zo'n beeld een nieuw perspectief kan openen.
Als kind pikte ik portemonnees.
Het bijzondere was: vervolgens deed ik er niets mee.
Lange tijd probeerde ik vooral cognitief te begrijpen waarom ik dit deed. Ik kon naar het gedrag kijken, maar vond geen verklaring die voor mij werkelijk iets raakte.
Totdat ik niet meer alleen naar het gedrag keek, maar naar het beeld van de portemonnee.
Wat vertegenwoordigde die voor mij?
Geld zit in een portemonnee.
En ineens viel er een kwartje.
Ik begon anders te kijken naar de wereld waarin ik was opgegroeid. Naar geven en nemen. Naar liefde. Naar geld. En naar de betekenissen die deze begrippen in mijn eigen binnenwereld met elkaar hadden gekregen.
Mijn vader was geboren en opgegroeid in koloniaal Indonesië. In zijn geschiedenis speelden verhoudingen, macht en geven en nemen op verschillende manieren een rol.
Door het beeld van de portemonnee te onderzoeken, kon ik verbanden en betekenissen gaan zien die ik met alleen rationeel nadenken niet had gevonden.
Dat betekent niet dat één beeld dé verklaring voor gedrag geeft.
Voor mij opende het een deur.
En achter die deur kon ik iets onderzoeken wat daarvoor moeilijk bereikbaar was.
Beelden kunnen onbewuste patronen zichtbaar maken
Dat vind ik één van de mooiste eigenschappen van beeldend werken.
Een beeld hoeft je niet te vertellen wat waar is.
Het kan je helpen ontdekken wat iets voor jou betekent.
Daarmee ontstaat ruimte voor vragen die je misschien nog niet eerder hebt gesteld.
Waarom raakt dit beeld mij?
Wat voel ik wanneer ik ernaar kijk?
Welke herinnering komt naar boven?
Waar voel ik dat in mijn lichaam?
Herken ik dit gevoel uit andere momenten in mijn leven?
En is wat ik ooit nodig had vandaag nog steeds nodig?
Zo kan een metafoor een verbinding vormen tussen denken, voelen en ervaren.
De therapeut als vertaler
Misschien beschrijft het woord vertaler wel heel mooi hoe ik een belangrijk deel van mijn werk als therapeut ervaar.
Niet omdat ik voor iemand anders bepaal wat een beeld betekent.
Integendeel.
Het beeld behoort aan degene die het ervaart.
Mijn rol is om samen te onderzoeken.
Om woorden te helpen vinden voor iets wat nog geen woorden had. Om stil te staan bij wat een beeld oproept. Om te voelen wat er gebeurt wanneer we dichterbij komen.
Soms blijkt een beeld belangrijk.
Soms verandert het.
En soms blijkt het helemaal niet de ingang te zijn die op dat moment nodig is.
Ook dat is waardevolle informatie.
Wat kan werken met beelden je brengen?
Beeldend en metaforisch werken kan helpen wanneer je merkt dat praten en analyseren alleen je niet verder brengen.
Het kan bijvoorbeeld ondersteuning bieden bij het onderzoeken van terugkerende patronen, moeilijk te benoemen gevoelens, innerlijke conflicten, grenzen, oude ervaringen of situaties waarin je rationeel veel begrijpt maar emotioneel blijft vastlopen.
Een beeld kan iets concreet maken wat eerst abstract voelde.
Daardoor kun je het bekijken, ervaren en onderzoeken.
En wanneer je begrijpt wat er in jouw binnenwereld gebeurt, ontstaat er vaak meer ruimte om bewust te kiezen hoe je ermee verder wilt.
Beeldend werken binnen integratieve psychotherapie
Binnen mijn werk bij Ruimte kijk ik naar de mens als geheel.
Niet alleen naar gedachten of naar een afzonderlijke klacht, maar naar de samenhang tussen denken, voelen, lichaam, ervaringen, relaties en de patronen die iemand in zijn leven heeft ontwikkeld.
Beelden en metaforen kunnen daar onderdeel van zijn.
Net als gesprekken, lichaamsgericht werken, systemisch werk en ik-grensbewustzijn kan een beeld een ingang vormen naar wat op dat moment aandacht vraagt.
Altijd afgestemd op de persoon die tegenover mij zit.
Want niet de methode staat centraal.
De mens staat centraal.
Beeldend Inzicht: mijn eigen binnenwereld vertaald
Mijn eerste boek, BeeldendInzicht, was eigenlijk mijn eerste grote ‘vertaalboek’ over mijzelf.
Daarin maakte ik mijn eigen binnenwereld door middel van beelden zichtbaar.
Ook mijn nieuwe boek De Woordbouwer komt voort uit diezelfde nieuwsgierigheid: wat bevindt zich achter dat wat we aan de buitenkant zien en welke taal hebben we nodig om de mens daarachter werkelijk te ontmoeten?
BeeldendInzicht is verkrijgbaar op de Markt van Oude Ambachten in Arkel en tijdens het Auteursfestival, waar ook De Woordbouwer in het licht wordt gezet.
Wat vertelt jouw binnenwereld?
Misschien herken je het.
Je begrijpt met je hoofd heel goed wat er gebeurt, maar ergens voelt het alsof je nog niet bij de kern komt.
Dan kan het interessant zijn om niet nóg harder te proberen een verklaring te bedenken.
Maar om nieuwsgierig te worden.
Welk beeld hoort bij wat je voelt?
Waar brengt dat beeld je naartoe?
En wat wordt zichtbaar wanneer je het niet onmiddellijk probeert te verklaren, maar er eerst bij blijft?
Ik hou van mijn werk.
Ik hou van vertalen.
En ik hou van mijn therapeutschap.
Misschien is dat uiteindelijk wel wat beelden kunnen doen:
ze helpen je zien en voelen wat je hoofd alleen nog niet kon verwoorden.